تهیه نمونه هرباریومی
برای انتخاب و جمعآوری گیاهان مناسب برای ایجاد نمونه هرباریومی، به ابزار و اطلاعات خاصی نیاز است. وسایل مختلفی که در هنگام جمعآوری نمونه مورد استفاده قرار میگیرند.
مواد و وسایل مورد نیاز
- کوله پشتی
- نقشه منطقه
- دوربین عکاسی
- بیل و بیلچه، قیچی باغبانی، چاقو و کلنگ: برای جمع آوری گیاهان
- کیسه برای جمع آوری گیاهان
- پرس صحرائی شامل دو قطعه تخته سهلا شطرنجی، کمربند سگک دار، کاغذ خشک کن یا روزنامه
- دفترچه یادداشت برای جمع آوری اطلاعات
- آفتکش: گلوله های نفتالینی
- مقوای ضخیم، چسب نواری و چسب چوب
. زمان جمعآوری، یادداشت تاریخ، ارتفاع و محل جمعآوری ضروری است. نمونهای که جمعآوری میشود، باید شامل تمام اندامهای گیاه، مانند ریشه، ساقه، برگ، گل و حتیالامکان میوه هم باشد. در زمان جمعآوری، باید از نمونه زنده و کامل گیاه عکسبرداری شود؛ زیرا نمونه هر باریومی در برگیرنده گیاه کامل نیست. از هر گونه گیاهی باید حداقل سه نمونه جمعآوری شود که این کار معمولاً طی چندین نوبت فصلی با مراجعه مستقیم به مناطق مختلف رویشی مورد بررسی انجام میشود (مهدوی میمند و همکاران، ۱۳۸۹) که در این پژوهش بهدلیل عدم دسترسی به دانشآموزان، فقط نمونههای جمعآوری شده در فروردین مورد بررسی و شناسایی قرار گرفت.
مرحله اول: جمع آوری نمونه گیاهی
در هنگام جمع آوری گیاهان به موارد زیر دقت كنید:
یک گیاه برای ایجاد یک نمونه هرباریومی باید از لحاظ ساختار فیزیکی سالم و فاقد بیماری باشد.
از هر نمونه سه عدد تهیه كنید تا بتوانید بهترین حالت خشک شده را انتخاب کنید.
باید حتماً توجه داشت که از جمع آوری گیاهانی كه به تعداد كم در یك منطقه وجود دارند، به شدت خودداری شود.
در مواردی که گیاه علفی است جمع آوری کل گیاه (ریشه، ساقه، برگ، گل یا میوه) الزامی است.
در مورد گیاهانی که درختی هستند جمع آوری قسمتی از سر شاخه های گیاه، به همراه گل یا میوه و یادداشت کردن ویژگی های درخت از جمله بلندی، وضعیت تنه و شاخه بندی کافیست.
از آنجایی که مهمترین کلید شناسایی گیاهان اندام های زایشی آنهاست پس باید علاوه بر اندام های رویشی، اندام های زایشی شامل میوه، گل، هاگدان، اسپروفیت و مخروط آنها را نیز جمع آوری نمود.
اگر نمونه گیاهی مورد نظر دارای پیاز، بنه، ریزوم و یا غده باشد، گیاه را به همراه بخش های زیر زمینی آن جمع آوری كنید.
قسمت های با ارزش و ظریفی چون دانه ها، میوه ها یا گل ها را می توان در پاکت های کوچکی جمع آوری نمود.
گیاهان را در کیسه های جداگانه قرار داده و آنها را شماره گذاری كنید.
ضمن جمع آوری نمونه می بایست اطلاعات مربوط به هرکدام را در دفترچه یادداشت با توجه به شماره هر گیاه ثبت نمود. اطلاعات شامل موارد زیر است:
- تاریخ و مکان جمع آوری نمونه
- ویژگی های زیستگاه شامل: ارتفاع، میزان و جهت شیب، نوع خاک و غیره.
- نوشتن تراکم گیاه در منطقه و اختصاصات گیاه (علی الخصوص گل و رنگ آن زیرا معمولاً بعد از خشک نمودن نمونه رنگ گل های آن تغییر می نماید).
بهتر است از گیاه خود در منطقه ای که می زیسته عکس های دقیق نیز گرفته شود.
مرحله دوم: پرس و خشک کردن گیاه
بعد از خارج کردن گیاهان از کیسه ها باید آنها را تمیز نمود و تمام زواید اضافی و خاک اطراف بدنه و زوائد زیر زمینی آن را زدود. سپس نوبت به پرس نمونه می رسد که این مرحله را می توان مهم ترین قسمت برای تهیه نمونه های هرباریومی دانست. دستگاه پرس گیاه را می توانید خودتان با استفاده از قطعات تخته سه لایی که به صورت شطرنجی درست شده اند و کمربند سگک دار بسازید. این نوع پرس سبک و قابل حمل بوده و تهویه نیز در آن به خوبی صورت میگیرد.
ابتدا روی قطعه زیرین پرس تعدادی کاغذ خشک کن و یا تعدادی صفحه روزنامه قرار دهید. خشک کن ها کاغذهای ضخیمی هستند که رطوبت نمونه گیاهی را جذب می کنند. کاغذ های روزنامه باید اندکی از اندازه پرس کوچک تر باشند. سپس نمونه را در وضعیتی مطلوب برای خشک شدن بر روی روزنامه قرار دهید. باید توجه داشت که حالت و چگونگی قرار دادن نمونه لای کاغذ اهمیت زیادی دارد و باید در انجام این کار نهایت دقت را به عمل آورد، زیرا شکل نهایی نمونه وابسته به چگونگی قرار دادن نمونه در داخل کاغذ است. در صورتی که نمونه ها کوچک بوده چندین نمونه را در یک روزنامه قرار دهید و درصورتی که نمونه بلند بوده و در یک صفحه پرس جا نگرفت می توان آن را به شکل V، N و W درآورد تا فضای کمتری اشغال کند و یا ضمن یادداشت طول گیاه میتوان قسمت بالایی و پایینی آن را به طور جداگانه پرس کرد.
در مورد ساقه های گوشتی و یا برگ های بزرگ می توان آنها را به دو نیم تقسیم نمود و نیمی از آن را پرس کرد. در گیاهان پیوسته گلبرگ نیز حداقل یکی از گل ها را شکافته و تعداد پرچم و مادگی را مشخص كنید.
بعد از پهن کردن گیاه بر روی روزنامه با در نظر گرفتن اینکه گیاه از شکل طبیعی خود خارج نشده باشد، نمونه را توسط قطعهای از رورنامه بپوشانید و نمونه بعدی را روی کاغذ ها قرار دهید. وقتی ارتفاع طبقات با توجه به طول کمربند به اندازه مناسبی رسید، صفحه دیگر پرس را روی آن قرار دهید و کمربند را سفت کنید.
فشار اعمال شده باید نه آنقدر کم باشد که اندام های گیاه در نتیجه به وجود آمدن فضا های آزاد، جمع و چروکیده شود و نه آنقدر زیاد باشد که موجب متلاشی شدن گیاه و مانع مبادلات هوا شود.
نکته مهم این است که هر چه آبگیری سریع تر صورت گیرد، رنگ برگ ها و گل ها بهتر حفظ می شود.
برای این کار بعد از 12 ساعت پرس را باز کرده تا روزنامه های مرطوب را که خاصیت جذب آب شان کمتر شده با روزنامه های خشک عوض كنید و قبل از بستن دوباره پرس نیز چند دقیقه نمونه ها را در معرض هوای خشک قرار دهید. هر قدر تعویض صفحات زودتر انجام بگیرد، گیاهان سریعتر خشک شده و تغییر رنگ آن ها نامحسوس تر خواهد بود. در هر بار که نمونه ها را بازدید می کنید و دوباره در پرس قرار می دهید باید فشار بیشتری را نسبت به بار قبل اعمال کنید. این عمل را آن قدر ادامه می دهیم تا نمونه ها کاملاً خشک شوند.
مرحله سوم: ضد عفونی کردن نمونه
از آنجا که ممکن است در عده ای از نمونه های جمع آوری شده آفات گیاهی یا جانوری وجود داشته باشد بعد از بازرسی کامل گیاهان خشک و اطمینان از سالم و قابل استفاده بودن آنها عمل ضد عفونی را انجام دهید.
آفات نمونه های هرباریومی شامل کپک و سوسکهای توتون (Lasioderma serricorne )، نان (Stegobium paniceum) و سیاه قالی (Attagenus piceaus) می باشد که مضرترین آفت سوسک توتون شناخته شده است. برای از بین بردن لاروهای احتمالی این سوسک گیاهان را در جعبههای در بسته قرار داده و به مدت 24 ساعت در معرض متیل بروماید(CH3Br)، کربن دیسولفید (CSz) و یا کربن تترا کلرید (CCl4) قرار دهید. همچنین می توان از گلوله های کوچک نفتالینی نیز استفاده نمود.
توجه توجه!! در استفاده از هر یک از سموم دقت کافی را داشته باشید. این سموم برای انسان نیز مضر می باشند.
مرحله چهارم: انتقال نمونه به کاغذ مخصوص
در چسباندن گیاه به مقوا سلیقه و ابتکار شما شرط اصلی است :)
بهتر است از مقوا های ضخیم با ابعاد 40 در 30 سانتی متر استفاده شود. گیاه را طوری بر روی مقوا بچسبانید که از حواشی برگه فاصله یکسان داشته باشد؛ ضمن اینکه در گوشهی سمت راست پایین صفحه جای خالی برای نصب برچسب نیز درنظر بگیرید. سعی شود تمام قسمتهای گیاه نمایش داده شود مثلاً یکی از برگ ها را برگردانده تا هر دوحالت پشت و روی برگ را بر روی مقوا داشته باشید. برای چسباندن نمونه روی برگه می توان از نوارهای باریک چسب کاغذی و یا از چسب چوب استفاده کرد. باید نوارهای چسب کاغذی سفید را به قطعات مناسب بریده و نقاطی از گیاه را که چندان مورد استفاده نیست بر روی برگه چسباند. روش های چسباندن گیاه بر روی برگه های هرباریومی بسیار متفاوت است. حتی می توان ساقه های گوشتی و بخش های حجیم گیاهان را به مقوا دوخت. قسمت های با ارزش و ظریفی همچون دانه ها، میوه ها یا گلها را در بسته های کوچکی قرار دهید و بر روی کاغذ هرباریوم الصاق كنید.
مرحله پنجم: چسباندن برچسب اطلاعات به نمونه
در این مرحله می بایست اطلاعات لازم را با خطی خوانا و تمیز بر روی برگه ای با ابعاد حدود 7 در 10 سانتی متر نوشته و بر روی مقوای نمونه خود بچسبانید. در این صورت یک نمونه کامل خواهید داشت.
* درصورت امکان می توان اطلاعات را تایپ کرده تا نمونه هرباریومی تان از ظاهری شکیلتر برخوردار باشد*
در حالت کلی یک برچسب اطلاعات باید شامل موارد زیر باشد :
نام گیاه: سعی شود نام علمی گیاه با ذکر جنس و گونه نوشته شود.
نام محل جمعآوری: نام شهر یا روستا و منطقه ای که گیاه از آنجا جمع آوری شده ذکر شود.
تاریخ جمع آوری گیاه
ویژگی های زیستگاه: نوع مکانی را که گیاه در آن رشد می کند باید توصیف شود. مواردی همچون دمای هوا، رطوبت هوا، جنس خاک، pH خاک، وضعیت پستی بلندی، جهت شیب و ارتفاع رویشگاه.
نام جمع آوری کننده: نام خودتان را ثبت كنید.
سایر ویژگی ها: نوشتن اختصاصات گیاه علی الخصوص گل و رنگ آن. زیرا معمولا بعد از خشک نمودن نمونه رنگ گل های آن تغییر می کند. میتوان مصارف دارویی و اقتصادی، نام عامیانه و اطلاعات مختصر دیگری نیز نوشت.
در انتهای کار مقوای مربوطه را با نایلون مخصوص کاملا پوشانده تا برای سالیان متمادی حفظ شود.
لینه (Carl Linnaeus) در قرن هیجدهم میلادی اساس رده بندی موجودات را بنا نهاد و برای نامگذاری موجودات زنده سیستم دونامی را پیشنهاد داد كه امروزه نیز مورد استفاده قرار میگیرد.
براساس سیستم دوناهی، نام علمی موجودات زنده، از جمله گیاهان، دوقسمتی؛ قسمت اول معرف جنس و قسمت دوم معرف گونه است.
برای نوشتن نام های علمی باید از قوانین كد بینالمللی نامگذاری گیاهان (International code of Botanical Namenclature: ICBN) تبعیت نمود. طبق این قوانین همه نام های علمی باید با حروف لاتین نوشته شوند و از گرامر لاتین تبعیت كنند. نام جنس با حروف اول بزرگ نوشته می شود و از نظر گرامری، اسم مفرد است و نام گونه با حروف اول كوچك نوشته می شود.
نتایج قابل مشاهده
نمونه های خود را جمع آوری کرده و یک هرباریوم خانگی بسازید.
نمونه های تان را میتوانید به صورت های مختلف طبقه بندی کنید: بر اساس ویژگی های ساختاری و مورفولوژیکی، بر اساس ویژگی های کاربردی از جمله فوائد اقتصادی و دارویی و غیره.
در انتهای کار میتوانید تنوع گیاهی را در منطقه مورد نظرتان بررسی کنید. چه تفاوتی میان گیاهان مناطق مختلف از نظر مورفولوژی وجود دارد؟ این تفاوتها را می توان در جدولی ثبت کرد.
برچسب اطلاعات:
نام گیاه : ........................................................... نام محل جمع آوری: .............................................................. تاریخ جمع آوری: ................................................................... ویژگی زیستگاه: .................................................................... نام جمع آوری كننده: ............................................................. سایر ویژگی ها: ...................................................................... ..................................................................................................... |
اگر کمی سلیقه به خرج دهید می توانید با استفاده از نمونه هایی که حاوی گیاهانی با مورفولوژی زیبا هستند تابلو هایی زیبا درست کنید و به دوستان تان هدیه دهید.
