وسایل مورد نیاز:
تور جمع آوری حشره
جعبه هایی در اندازه های مختلف
مقداری کاغذ
پنس ظریف
قلم
دفترچه یادداشت
ابزار جمع آوری پروانه
در این جلسه با نحوه جمع آوری پروانه ها آشنا می شویم که لازمه آن حضور در یک محیط طبیعی است.
مهمترین ابزار جمع آوری پروانه طبیعتاً تور جمع آوری حشره است. این تورها به شکل ها و اندازه های مختلف در بازار موجود است، اما مهمترین بخش های تشکیل دهنده آنها شامل دسته تور و حلقه متصل به آن است. این حلقه دارای یک تور بسیار ظریف و نرم است که چشمه ها یا سوراخ های آن بسیار ریز می باشد.
هر چه این چشمه ها ریزتر و بافت تور نرم تر باشد کیفیت آن بهتر بوده و کار با آن راحت تر است. رنگ تور بهتر است روشن باشد تا هر چه در آن گیر افتاد به راحتی دیده شود. توجه داشته باشید که پروانه ها بال های بسیار ظریف و شکننده ای دارند و به سرعت آسیب می بینند.
تور جمع آوری حشره
هر چند بعضی از انواع تورها نسبتاً گران هستند، اما می توان نمونه های ارزان قیمت تری نیز پیدا نمود. حتی می توان از تورهای ماهی گیری – به شرطی که ظریف بوده و زیاد بزرگ نباشند- نیز استفاده نمود. اگر از این تورها استفاده می کنید، فقط دسته و حلقه آن به درد شما می خورد و حتماً باید تور آن را عوض کرده و آن را با توری نرم جایگزین نمایید.
علاوه بر جنس و بافت تور، اندازه آن نیز مهم است که این نکته را هنگام تعویض تور، حتما رعایت کنید. عمق تور باید 1/5 برابر قطر حلقه باشد. به همین ترتیب می توانید خودتان هم برای ساختن تور صید حشره دست به کار شوید.
نحوه جمع آوری پروانه ها
کار با تورهای صید پروانه بسیار راحت است اما معمولاً افراد مبتدی نیاز به کمی تمرین دارند. در این میان ذکر چند نکته ضروری است:
نحوه جمع آوری حشرات
- هنگام کار با تور صید حشره، نباید وسایل زیادی همراه برد تا دستان آزادانه فقط مشغول تور شوند. در غیر این صورت کنترل تور دشوار است.
- هنگام صید یک پروانه، تور باید از روبروی انداخته شود – نه از پشت سر حشره- چرا که پروانه ها هنگام بلند شدن، به سمت جلو پرواز می کنند و اگر از پشت سر آنها تور انداخته شود، حشره از دست می رود.
- هنگامی که تور انداخته شد، همیشه باید تصور شود که پروانه در تور افتاده است. هم چنین نباید بلافاصله در تور به دنبال پروانه گشت زیرا با این عمل پروانه خواهد گریخت.
- پس از تور زدن، بلافاصله باید تور به اندازه 90 درجه بچرخد. به طوری که دهانه حلقه آن توسط تور بسته شده و راه فراری برای حشره نماند.
بعد از این که یک پروانه را صید شد، بلافاصله باید آن را کشت، چرا که بال زدن پروانه برای گریز باعث می شود تعداد زیادی از فلس های روی بالهایش بریزد و صفاتی که بعضاً برای شناسایی آنها بسیار ضروری هستند نیز از دست برود.
برای کشتن پروانه ها چه باید کرد؟
روش کشتن پروانه ها بسته به اندازه آنها و نوع آنها متفاوت است، اما دو روش زیر عمومیت بیشتری دارند.
برای کشتن پروانه های بزرگ – معمولاً روز پرک ها- روش بسیار ساده ای وجود دارد، به این ترتیب که پس از گرفتن پروانه در تور، گوشه هر دو بالش را با هم می گیریم تا بال نزند، سپس قفسه سینه اش را بین انگشت های شصت و اشاره گرفته و فشار می دهیم، با این کار پروانه سریعاً می میرد و دیگر بال نمی زند. حال پروانه را در یک پاکت کاغذی که درست کرده ایم، قرار می دهیم. روش درست کردن این پاکت ها در همین جلسه شرح داده شده است.
روش دیگر برای کشتن پروانه ها، استفاده از شیشه سیانور است. این روش بیشتر برای کشتن شب پره ها به کار می رود، چرا که اندازه های کوچکی دارند و اگر از روش اول استفاده شود، آسیبی جدی خواهند دید. با توجه به این که استفاده از شیشه سیانور ممکن است خطراتی به همراه داشته باشد، لذا از روش اول استفاده می کنیم.
پروانه ها را پس از کشتن باید طوری حمل نمود تا کمترین آسیبی نبینند. به این منظور می توان از پاکت های کاغذی دست ساز استفاده نمود. برای ساختن این پاکت ها به ترتیب زیر عمل می کنیم:
نحوه ساخت پاکت
بهتر است همیشه قبل از ورود به محیط طبیعی، تعداد زیادی کاغذ تا بزنید تا مجبور نشوید در طبیعت برای هر پروانه که صید نمودید، این کار را انجام دهید.
بعد از صید پروانه، پاکتی را که قبلاً درست کرده اید- و به صورت مثلث درآمده است- بین انگشتان اشاره و شصت نگه داشته و پروانه را با نوک پنس گرفته و داخل پاکت، طوری قرار دهید که سر آن به سمت پایین قرار گرفته و بال هایش به سمت درب پاکت قرار گیرند.
نحوه قرار دادن پروانه در پاکت
پس از گذاشتن پروانه در پاکت، باید درب آن به آرامی بسته شود. سپس بر روی پاکت شماره ای برای نمونه نوشته شود و در دفتر یادداشت نیز مشخصات نمونه حتماً قید شود. این مشخصات شامل:
- کد نمونه (کد فرضی که برای نمونه ها در نظر گرفته می شود)
- تاریخ نمونه برداری
- آدرس محل نمونه برداری(دقیق)
- ارتفاع محل
- خصوصیت های اکولوژیکی و جغرافیایی منطقه( مثل کوه، دریاچه، نوع گیاهان و...)
در پایان، پاکت ها باید در جعبه ای قرار گیرد تا هنگام حمل و نقل به آنها فشار نیاید و خرد نشوند.
نحوه اتاله کردن پروانه ها
در جلسه قبل با نحوه نمونه برداری آشنا شدیم، پروانه هایی را از طبیعت جمع آوری کرده و به آزمایشگاه آوردیم. حال این پروانه ها را طبق توضیحات آورده اتاله یا خشک می کنیم. اتاله کردن به معنی آماده کردن پروانه در حالتی است که وقتی در آن حالت خشک شد، بتوان آن را در کلکسیون نگهداری نمود.
نرم کردن و سوزن زدن پروانه
برای اتاله کردن و نگهداری پروانه ها معمولاً بهتر است پروانه ها، بلافاصله بعد از صید شدن اتاله شوند، اما در بسیاری از مواقع این مسأله به دلیل شرایط مکانی و زمانی، مشکل است. بنابر این می توان اتاله کردن را در روزهای بعد انجام داد.
اگر پروانه ها در روز(های) بعد اتاله می شوند، ابتدا باید آنها را نرم نماییم، چون معمولاً بعد از یک یا چند روز نمونه ها آب خود را از دست داده و خشک می شوند. برای نرم کردن پروانه ها باید آنها را در یك ظرف دربسته (مثل دسیکاتور یا هر ظرف آشپزخانه ای دیگری که درب آن کیپ شود) محتوی آب، به مدت 12 تا 24 ساعت قرار دهیم. توجه شود که پروانه ها نباید در آب خیس بخورند. فقط بخار آب موجود در فضای در بسته آنها را نرم می کند. بنابراین دقت شود روز قبل از شروع اتاله کردن، لازم است پروانه ها در این محیط مرطوب قرار داده شوند تا به اندازه کافی نرم شوند.
نکته: پروانه ها قبل از اتاله شدن باید سوزن زده شوند.
حشره شناسان حرفه ای برای سوزن زدن پروانه های خود معمولاً از سوزنهای بدون سر استیل (مینوتی) خاص و ظریفی با قطرهای بسیار نازک و طول بلند استفاده می کنند. اما این سوزن ها هم بسیار گران هستند و هم در ایران به راحتی در دسترس نیستند. اما با توجه به این که پروانه ها معمولاً درشت هستند، می توان برای سوزن زدن آنها از سوزن های ته گردی که در فروشگاه های لوازم تحریر پیدا می شوند استفاده نمود. البته دقت کنید که طول آنها را بلند انتخاب کنید.
انواع سوزن اتاله
نمونهها باید از وسط قفسه سینه سوزن زده شوند و سر سوزن باید كمی به جلو خم شده باشد (نحوهی سوزن زدن به حشرات مختلف متفاوت بوده و در شكل زیر نشان داده شده است).
مشخص شدن محل سوزن زدن در هر حشره
_ نمونه ای که جمع آوری نموده اید شناسایی کنید و محل سوزن زدن آن را مشخص نمایید.
اتاله کردن
بازكردن بال نمونههای پروانه، هم برای مطالعه و تشخیص آنها لازم است و هم آنها را در یك وضعیت مناسب قرار میدهد.
برای اتاله كردن پروانه، معمولاً از تخته اتالوار استفاده می شود. اما به جای تخته نیز می توان به راحتی از یک تکه یونولیت استفاده نمود. به این ترتیب که به کمک تیغ موکت بری بر روی یونولیت شیارهای باریکی (به اندازه قطر شکم پروانه ها) ایجاد کرده و نمونهها بر روی آن قرار می گیرند.
برای پروانه های بزرگتر، باید نمونه در 3/2 بالایی سوزن قرار داده شود تا فضای كافی برای قرار دادن کد ها وجود داشته باشد. بنابراین اگر تخته اتالوار وجود نداشته باشد، یك یونولیت ضخیم لازم است.
تخته اتالوار
1- شیار یونولیت باید كمی پهن تر از بدن و پاهای پروانه بوده و بال ها نباید از لبههای یونولیت بیرون بزنند.
2- حشره را به كمك سوزنی كه از آن عبور داده شده طوری در شیار قرار دهید كه بالها، هم سطح با سطح یونولیت قرار گیرند. اگر خیلی بالاتر یا خیلی پایینتر باشند، بالها در قاعده، خمیدگی پیدا میكنند.
4- سوزن حشره باید نسبت به محور طولی بدن به حالت عمود قرار بگیرد.
نحوه قرار گیری اندام و سوزن در حشره
5- با توجه به شکل های زیر، به كمك سوزن، دو نوار كاغذی باریک را به قسمت بالایی یونولیت (بالای بال های نمونه) نصب كرده، سپس در حالی كه از یك طرف، بالها را به كمك یك سوزن یا سنجاق و یا وارد آوردن فشار به عقب رگبالهای اصلی به جلو هدایت میكنیم از طرف دیگر، با یك انگشت نوار كاغذی را كشیده و آن را از روی بال ها عبور میدهیم.
6- لبههای این نوارها را نباید خیلی نزدیك به لبههای شیار قرار داد.
7- بالهای عقب را همراه با بالهای جلو به جلو هدایت میكنیم.
8- هنگامیكه بالها در وضعیت صحیحی قرار گرفتند (دقت شود که حاشیه عقبی بال جلو نسبت به محور طولی بدن عمود باشد) نوارهای كاغذی را روی آنها كشیده و با چند سوزن بالها را به كمك آنها ثابت نگاه میداریم. دقت شود که سوزن ها به بال پروانه وارد نشوند.
9- تخته اتالوار را یك هفته در هوای اتاق قرار میدهیم. (در این حالت، باید مراقب آسیب وارده توسط مورچهها باشیم).
10- مرحله بعدی نصب اتیکت ها و نمونهها در زیر آن ها است.
نصب اتیكت ها
برای آنكه نمونهها ارزش علمی داشته باشند، لازم است اطلاعاتی در خصوص محل نمونه برداری و سایر اطلاعات مربوطه، همراه نمونه باشد. كاغذی كه برای این منظور استفاده میشود باید تا حدی ضخیم باشد كه خمیده نشده و حول سوزن چرخش نداشته باشد و سطح آن باید به قدری صاف باشد كه بتوانیم با قلم بر روی آن بنویسیم. همان طور که در جلسات گذشته ذکر شد، اطلاعاتی که باید برای هر نمونه ثبت شوند عبارتند از:
1- تاریخ نمونه برداری
2- آدرس محل نمونه برداری(دقیق)
3- ارتفاع محل
4- خصوصیت های اکولوژیکی و جغرافیایی منطقه(مثل کوه، دریاچه، نوع گیاهان و...)
حداكثر اندازهای كه برای اتیکت ها توصیه میشود، 8 در 18 میلیمتر است. اگر مقدار اطلاعات زیاد بود، باید از چند اتیکت استفاده نمود، به شکل زیر دقت نمایید. اتیکت باید به صورت عرضی و عمود بر محور طولی بدن قرار داده میشود. بهتر است نمونه ها را در یک جعبه شیرینی قرار دهید و در کنارشان مقدار بسیار کمی نفتالین بگذارید.
نصب اتیکت
